Trong câu chuyện Tam Quốc quen thuộc, Lỗ Túc thường bị đặt vào một hình ảnh khá nhạt nhòa: hiền lành, mềm yếu, bị Lưu Bị và Gia Cát Lượng xoay như chong chóng trong chuyện Kinh Châu, cuối cùng khiến Đông Ngô “cho mượn đất rồi đòi mãi không được”.
Nhưng nếu bỏ cách kể của Tam Quốc diễn nghĩa sang một bên và nhìn vào cấu trúc quyền lực thực tế sau trận Xích Bích, quyết định của Lỗ Túc hiện ra hoàn toàn khác.
Ông không “cho đất vì nhu nhược”.
Ông chủ động thuyết phục Tôn Quyền nhường quyền kiểm soát Nam Quận, với Giang Lăng là vị trí trọng yếu, cho Lưu Bị để tạo ra một thế lực đủ sức đứng chắn trước Tào Tháo.
Đó là một giao dịch chiến lược.
Và cái Đông Ngô nhận lại không phải vài thành trì.
Mà là thời gian.
Từ Xích Bích năm 208 đến khi Lưu Bị đem quân đánh Ngô và thất bại tại Di Lăng năm 222 là khoảng mười bốn năm.
Mười bốn năm ấy chính là khoảng thời gian đủ để Đông Ngô củng cố một thế hệ nhân lực, kinh tế và bộ máy nhà nước.
Sau Xích Bích, Tào Tháo vẫn là con voi trong căn phòng
Chiến thắng Xích Bích dễ tạo ra một ảo giác: Tào Tháo đã bị đánh bại.
Thực tế không phải vậy.
Tào Tháo chỉ thất bại trong một chiến dịch nam tiến.
Phía sau ông vẫn là toàn bộ miền Bắc, với:
- dân số lớn hơn rất nhiều;
- vùng nông nghiệp rộng hơn;
- hệ thống đồn điền và kho lương;
- bộ máy hành chính tương đối hoàn chỉnh;
- quân đội có khả năng tái tạo lớn;
- và một nền kinh tế chiến tranh mà các thế lực phía nam không thể so sánh riêng lẻ.
Lỗ Túc nhìn thấy điều này rất rõ.
Vì vậy, sau Xích Bích, bài toán của Đông Ngô không phải:
“Làm sao lấy thêm vài quận?”
Mà là:
“Làm sao để Tào Tháo không quay lại và một lần nữa dồn toàn bộ sức mạnh xuống Giang Đông?”
Hai câu hỏi hoàn toàn khác nhau.
Lưu Bị không chỉ là đồng minh – ông ta là một “tấm đệm chiến lược”
Sau Xích Bích, Lưu Bị vẫn là một thế lực chưa có căn cứ đủ lớn.
Ông có quân.
Có danh vọng.
Có Quan Vũ, Trương Phi, Triệu Vân, Gia Cát Lượng.
Nhưng thiếu thứ quan trọng nhất: một vùng đất đủ lớn để nuôi được toàn bộ tập đoàn ấy.
Nếu Lưu Bị không có căn cứ, khả năng tồn tại lâu dài rất thấp.
Và nếu Lưu Bị biến mất, Đông Ngô sẽ trở thành đối thủ lớn duy nhất ở phía nam của Tào Tháo.
Lỗ Túc nhìn vấn đề theo hướng ngược với những người muốn giữ chặt từng tấc đất:
Lưu Bị yếu không phải là tin tốt cho Đông Ngô.
Một Lưu Bị đủ mạnh mới có giá trị.
Bởi từ thời điểm Lưu Bị có căn cứ, ông chỉ còn một hướng phát triển lớn: chống Tào.
Ông không thể đi về phía đông mà nuốt ngay Đông Ngô.
Ông phải tìm đất phía tây và phía bắc.
Như vậy, một phần sức ép mà lẽ ra Đông Ngô phải tự gánh sẽ chuyển sang Lưu Bị.
Lời khuyên của Lỗ Túc trong chính sử rất rõ
Tam Quốc chí – Lỗ Túc truyện ghi rằng khi Lưu Bị đến gặp Tôn Quyền để xin quyền kiểm soát Kinh Châu, chỉ có Lỗ Túc khuyên Tôn Quyền nên cho.
Lập luận của ông rất đáng chú ý.
Đại ý:
Tào Tháo tuy vừa thất bại nhưng thế lực vẫn cực mạnh.
Ông ta mới chiếm Kinh Châu, ân tín chưa sâu.
Nên giao vùng này cho Lưu Bị để Lưu Bị ổn định nó.
Kết quả sẽ là:
Tào Tháo có thêm một kẻ thù.
Đông Ngô có thêm một đồng minh.
Lỗ Túc gọi đó là:
“thượng kế” – kế sách tốt nhất.
Tôn Quyền nghe theo. Chính sử còn kể rằng khi Tào Tháo nghe tin Tôn Quyền giao đất cho Lưu Bị, đang viết thư thì kinh ngạc đến mức đánh rơi bút.
Chi tiết ấy, dù mang màu sắc văn chương của sử liệu, phản ánh rất đúng bản chất chiến lược: Tào Tháo hiểu ngay rằng từ nay phía nam không còn một đối thủ mà có hai.
Lỗ Túc không “mất” Nam Quận – ông dùng Nam Quận để mua một cấu trúc quyền lực
Đây là chỗ quan trọng nhất.
Nếu chỉ tính đất: Đông Ngô mất quyền kiểm soát trực tiếp một vị trí chiến lược.
Nếu tính hệ thống: Đông Ngô nhận được một thế cân bằng mới.
Nam Quận, với Giang Lăng ở vị trí then chốt trên trung lưu Trường Giang, có giá trị rất lớn.
Nhưng giá trị của một địa bàn không chỉ nằm ở: ai thu thuế ở đó.
Nó còn nằm ở: ai phải dùng quân và lương để giữ nó, và vùng đất đó chặn ai.
Lưu Bị nhận đất.
Nhưng đồng thời Lưu Bị cũng nhận luôn:
- trách nhiệm phòng thủ;
- trách nhiệm nuôi quân;
- nguy cơ đối đầu với Tào;
- trách nhiệm giữ trung lưu Trường Giang;
- và nhu cầu phải tiếp tục tìm thêm không gian sinh tồn.
Tức là Đông Ngô chuyển một phần chi phí chiến lược sang cho Lưu Bị.
Nhìn như vậy, đây không phải hoạt động từ thiện.
Đây là phân bổ gánh nặng an ninh.
Lỗ Túc hiểu rằng địa bàn có thể lấy lại – thời gian thì không
Một tướng quân bình thường dễ nhìn: một thành trì = một tài sản.
Mất thành là mất.
Một đại chiến lược gia lại nhìn: một thành trì có thể đổi lấy thứ gì lớn hơn?
Nam Quận có thể được tranh lại sau này.
Nhưng nếu năm 210 Tôn Quyền và Lưu Bị trở mặt, hai bên đánh nhau vì Kinh Châu, thì ai hưởng lợi?
Tào Tháo.
Và nếu một trong hai bị tiêu diệt sớm?
Người còn lại sẽ phải đối mặt với toàn bộ sức mạnh miền Bắc.
Lỗ Túc vì thế chấp nhận mất một tài sản trước mắt để mua:
thời gian + đồng minh + vùng đệm + phân tán áp lực của Tào.
Đây là điểm cho thấy tầm nhìn của ông vượt rất xa tư duy “giữ đất lập công” thông thường.
14 năm – giá trị thực của thương vụ
Từ Xích Bích năm 208 đến khi chiến tranh Ngô–Thục bùng lên thành cuộc đối đầu lớn và kết thúc tại Di Lăng năm 222 là khoảng 14 năm.
Tất nhiên không thể nói Đông Ngô hoàn toàn không đánh trận trong thời gian đó.
Ngô vẫn phải đối đầu với Tào ở Hợp Phì, Nhu Tu và nhiều tuyến biên giới khác.
Nhưng khác biệt quan trọng là:
vùng lõi Giang Đông không phải chịu một cuộc chiến tổng lực kiểu “một mình chống toàn bộ miền Bắc”, đồng thời cũng chưa phải đánh một cuộc chiến sinh tử với Lưu Bị trong phần lớn khoảng thời gian ấy.
Lưu Bị và Tào Tháo tiếp tục hút sức của nhau:
- Lưu Bị tiến vào Ích Châu;
- tranh Hán Trung với Tào;
- Quan Vũ đối đầu Tào Nhân ở Phàn Thành;
- Tào phải giữ một mặt trận phía tây nam rất lớn.
Đông Ngô có thêm thời gian:
- tích lũy dân số;
- khai khẩn;
- phát triển thương mại;
- huấn luyện tướng lĩnh;
- củng cố Trường Giang;
- hoàn thiện bộ máy cai trị;
- tạo ra một thế hệ quân sự mới.
Đó là thứ không thể đo bằng số thành trì trên bản đồ.
Và điều đáng chú ý: Lỗ Túc kiên trì chiến lược này đến cuối đời
Nếu việc giao Nam Quận chỉ là một lần phán đoán sai, sau đó Lỗ Túc phải đổi ý.
Nhưng ông không đổi.
Năm 215, khi Ngô–Lưu căng thẳng về ba quận Kinh Châu, Lỗ Túc vẫn là người giữ giới hạn xung đột.
Ông gặp Quan Vũ. Ông tranh luận rất cứng. Ông đòi quyền lợi cho Đông Ngô. Nhưng không muốn biến tranh chấp ấy thành chiến tranh tổng lực.
Đây là điểm quan trọng.
Lỗ Túc không phải người “thân Lưu Bị”.
Ông là người thân lợi ích chiến lược của Đông Ngô.
Nếu đòi đất có lợi thì đòi.
Nếu cần đối đầu thì đối đầu.
Nhưng ông luôn giữ một giới hạn: Tào Tháo còn mạnh thì không được biến Lưu Bị thành kẻ thù chính.
Đó là một học thuyết nhất quán.
Sau khi Lỗ Túc chết, logic thay đổi
Lỗ Túc chết năm 217.
Lã Mông dần trở thành người chủ đạo ở mặt trận Kinh Châu.
Tư duy bắt đầu chuyển từ:
“Lưu Bị là đối tác chiến lược cần kiềm chế nhưng phải giữ”
sang:
“Kinh Châu là địa bàn cần lấy lại.”
Năm 219, Đông Ngô đánh úp Kinh Châu.
Quan Vũ bị tiêu diệt.
Về chiến thuật và chiến dịch, đó là một thắng lợi xuất sắc.
Nhưng hệ quả chiến lược là:
liên minh Tôn–Lưu sụp đổ.
Lưu Bị nổi giận, năm 221 đem đại quân đánh Ngô. Cuộc chiến kéo dài sang năm 222 và kết thúc bằng thất bại nặng của Thục tại Di Lăng.
Đông Ngô thắng.
Nhưng phải tự mình đánh một cuộc chiến mà nếu Lỗ Túc còn sống, có lẽ chính ông đã dành cả đời để tránh, không cho nó xảy ra.
Di Lăng chứng minh Lỗ Túc đúng hay sai?
Nếu chỉ nhìn kết quả trận đánh: Đông Ngô thắng.
Lục Tốn trở thành danh tướng.
Lưu Bị thua thảm.
Có thể nói việc lấy Kinh Châu là đúng.
Nhưng đó là cách nhìn của chiến thuật.
Ở tầng chiến lược phải hỏi thêm: Tại sao Đông Ngô phải đánh trận Di Lăng ngay từ đầu?
Bởi Ngô và Thục đã biến nhau thành kẻ thù. Và trong lúc hai bên tiêu hao nhau, Tào Ngụy vẫn nằm phía bắc với nền dân số, kinh tế và nguồn lực lớn hơn cả hai cộng lại.
Sau khi thắng Di Lăng, Đông Ngô làm gì?
Cuối cùng vẫn phải khôi phục quan hệ với Thục.
Tức hệ thống lại quay về gần với cấu trúc mà Lỗ Túc muốn duy trì từ đầu:
Ngụy mạnh nhất → Ngô và Thục không thể tiêu diệt nhau → phải cùng tồn tại để giữ thế cân bằng.
Như vậy, lịch sử sau Lỗ Túc đã tự chứng minh logic chiến lược của ông.
Lỗ Túc nhìn thấy thứ mà nhiều tướng không nhìn thấy: kẻ thù của kẻ thù phải đủ mạnh
Một sai lầm rất phổ biến trong chính trị và chiến tranh là muốn đồng minh: đủ yếu để mình kiểm soát.
Lỗ Túc lại hiểu: đồng minh quá yếu thì không có giá trị chiến lược.
Muốn Lưu Bị chia sẻ áp lực Tào Tháo, Lưu Bị phải:
- có đất;
- có dân;
- có lương;
- có quân;
- có khả năng tự đứng vững.
Tức là phải chấp nhận cho đồng minh mạnh lên.
Đây là quyết định cực khó đối với người cầm quyền.
Bởi nó đi ngược trực giác quyền lực: “Ta đang nuôi một đối thủ tương lai.”
Lỗ Túc thấy điều đó.
Nhưng ông cũng thấy câu hỏi lớn hơn: Nếu không nuôi đối thủ tương lai này, mình có sống đủ lâu để lo đến tương lai hay không?
Đây mới là tầm nhìn chiến lược.
Tào Tháo cũng nhìn ra giá trị của nước cờ này
Chi tiết Tào Tháo đánh rơi bút khi nghe tin Tôn Quyền giao đất cho Lưu Bị rất có ý nghĩa.
Tào hiểu ngay hậu quả: Lưu Bị từ một lực lượng lưu động trở thành một lực lượng có căn cứ.
Điều đó đồng nghĩa với: một chiến tuyến mới được cố định ở phía nam.
Một bình luận cổ còn chỉ ra rất thẳng rằng việc giao Kinh Châu không chỉ giúp Lưu Bị sau này lấy Thục mà còn là cách họ Tôn bảo toàn được nước Ngô.
Nếu ngay đối thủ lớn nhất cũng nhìn thấy giá trị của nước cờ, rất khó tiếp tục giải thích nó đơn giản bằng chữ “nhu nhược”.
Lỗ Túc không trung thành với một kế hoạch – ông trung thành với mục tiêu
Trước Xích Bích, Lỗ Túc từng đề ra chiến lược mà sau này thường gọi là Tháp thượng sách:
từng bước lấy Kinh Châu, Ích Châu, dựa vào Trường Giang để lập thế đế vương.
Nếu là người tư duy cứng, ông phải bám vào kế hoạch đó:Kinh Châu phải thuộc Ngô.
Nhưng tình hình sau Xích Bích đã thay đổi.
Lưu Bị trở thành một lực lượng có giá trị.
Tào Tháo vẫn quá mạnh.
Lỗ Túc thay đổi công cụ.
Ông không coi kế hoạch cũ là giáo điều.
Mục tiêu thực sự của ông vẫn là: bảo đảm Đông Ngô tồn tại, lớn mạnh và có khả năng tranh thiên hạ.
Nếu giữ Kinh Châu trực tiếp phục vụ mục tiêu đó thì giữ.
Nếu tạm giao một phần để tạo thế cân bằng tốt hơn thì giao.
Đây là dấu hiệu của tư duy chiến lược trưởng thành: không trung thành với phương án; trung thành với mục tiêu.
Đem so với Quan Vũ, sự khác biệt về tầng tư duy càng rõ
Quan Vũ nhìn Kinh Châu như địa bàn quân sự mình phải giữ.
Lỗ Túc nhìn Kinh Châu như một biến số trong cấu trúc quyền lực toàn thiên hạ.
Hai người đang nhìn cùng một vùng đất nhưng ở hai tầng khác nhau.
Quan Vũ hỏi: “Đất này thuộc ai?”
Lỗ Túc hỏi: “Ai giữ đất này thì thế cân bằng toàn cục có lợi nhất cho Đông Ngô?”
Đó là sự khác biệt giữa chiến tướng và đại chiến lược gia.
Một người giữ thành.
Một người sắp xếp bàn cờ.
14 năm có thể chính là “lợi nhuận” lớn nhất của Lỗ Túc
Đất có thể đo bằng diện tích.
Thành có thể đếm.
Quân có thể thống kê.
Nhưng chiến lược nhiều khi mua một thứ khó nhìn hơn:
thời gian.
Một nhà nước trẻ cần thời gian để:
- trẻ em lớn thành lao động và binh lính;
- ruộng mới khai phá cho sản lượng;
- kho lương được tích đầy;
- quan lại có kinh nghiệm;
- tướng trẻ trưởng thành;
- thương mại hình thành;
- dân chúng quen với trật tự cai trị.
Mười bốn năm đối với một xã hội tiền hiện đại không phải khoảng thời gian nhỏ.
Đó gần bằng một thế hệ quân nhân mới.
Nếu nhìn theo cách ấy, Lỗ Túc đã dùng một vùng đất để mua cho Đông Ngô một tài sản còn lớn hơn:
một thế hệ thời gian.
Đây là lý do Lỗ Túc có thể đặt cạnh Tuân Úc ở tầng đại chiến lược
Tuân Úc nhìn ra cách:
dùng chính danh của Hán để biến Tào Tháo từ quân phiệt thành trung tâm quyền lực của thiên hạ.
Lỗ Túc nhìn ra cách:
dùng một Lưu Bị đủ mạnh để biến cục diện Tào–Tôn thành thế Tào–Tôn–Lưu.
Cả hai cùng có một đặc điểm rất hiếm: Họ không chỉ nghĩ cách thắng trận tiếp theo.
Họ thay đổi cấu trúc của bàn cờ.
Tuân Úc thay đổi luật chơi về chính danh.
Lỗ Túc thay đổi số người chơi có khả năng tồn tại.
Và một khi cấu trúc thay đổi, những trận đánh sau đó diễn ra trong một thế giới hoàn toàn khác.
Nếu chỉ nhìn Nam Quận và Giang Lăng như tài sản lãnh thổ, Lỗ Túc có thể trông giống một người đã cho đi quá nhiều.
Nhưng nếu nhìn từ tầng chiến lược, quyết định đó có một logic cực kỳ lạnh:
Tào Tháo quá mạnh.
Đông Ngô không thể một mình gánh toàn bộ áp lực.
Lưu Bị muốn tồn tại thì buộc phải chống Tào.
Muốn Lưu Bị chống Tào thì phải cho ông ta đủ đất để sống.
Vậy nên:
nhả một phần Kinh Châu → dựng Lưu Bị thành một cực quyền lực → chia áp lực Tào Tháo → mua thời gian cho Đông Ngô.
Kết quả là từ Xích Bích năm 208 đến Di Lăng năm 222, Đông Ngô có khoảng mười bốn năm để lớn lên trước khi phải bước vào một cuộc chiến tổng lực với chính đồng minh cũ.
Nếu gọi Nam Quận là cái giá, thì 14 năm ấy là món hàng Lỗ Túc mua được.
Và nếu nhìn lịch sử bằng thước đo đó, việc ông bị hậu thế miêu tả thành một người nhu nhược, để Lưu Bị “mượn Kinh Châu rồi không trả”, có lẽ là một trong những trường hợp đánh giá thấp đại chiến lược gia rõ nhất của thời Tam Quốc.
Lỗ Túc không nhìn một thành.
Ông nhìn cả bàn cờ.
Và ông hiểu một điều mà rất nhiều tướng giỏi không hiểu:
Có những lúc giữ được đất chưa chắc đã thắng.
Nhưng mua được thời gian thì có thể giữ được cả quốc gia.
